Wykaz punktów odznaki „Znam Góry Bardzkie”
Mapa punktów z wykazu
Kliknij na wybrany punkt dowiedzieć się więcej:
Zobacz powyższą mapę na mapy.com
Lista punktów z krótkimi opisami
1. Ostróg
Górne Miasto, 57-215 Srebrna Góra
Fragment systemu obronnego twierdzy srebrnogórskiej. Wybudowany w latach 1768–70. Stacjonował tu ponad 300 żołnierzy mających do dyspozycji 27 dział. W późniejszym czasie wykorzystywany na ciężkie więzienie. W okresie międzywojennym schronisko turystyczne z największą bazą noclegową w Niemczech. Po II wojnie światowej przez wiele lat baza harcerska.
2. Wiadukt srebrnogórski
Pierwotnie most Katarzyny. Element infrastruktury kolei sowiogórskiej. Odcinek torów między Srebrną Górą a Nową Wsią Kłodzką był jednym na Śląsku wyposażonym w dodatkową trzecią szynę (z zębatką). Wymagał specjalnych parowozów (system Abta). Wiadukt wybudowano w 1901 r. Wysokość 27 m; 3 przęsła. Najbardziej malowniczym terenem dawnego torowiska prowadzi ścieżka dydaktyczna „Zębata” dł. ok. 6 km (od tzw. wiszącego mostu do parkingu pod twierdzą). Od sierpnia 2025 r. poddawany jest renowacji etapowej.
3. Wiadukt żdanowski
Pierwotnie zwany mostem dziewiczym. Element infrastruktury kolei sowiogórskiej. Wybudowany w 1901 r. Wys. 24 m, 3 przęsła. Obiekt był używany w eksploatacji do 1931 r. W dwa lata później rozebrano torowisko. Wiadukt żdanowski parę lat temu odrestaurowano. Jest zaopatrzony w barierki. Na środkowym filarze ściana wspinaczkowa.
4. Odsłonięcie koło Żdanowa
Spektakularnym przykładem skał struktury bardzkiej jest złoże w okolicach Żdanowa. Przy drodze w kierunku Wilczej, po lewej stronie w skarpie na dł. około 150 m, miejscami odsłaniają się skały osadowe. Są to głównie jasne i ciemne łupki ilaste oraz czarne skały krzemionkowe – lidyty (w jednej z ostatnich odkrywek). Tworzą warstwy grubości od kilku do kilkudziesięciu cm. Cechą charakterystyczną lidytów jest to, że są skałami twardymi i rozpadają się na prostopadłościenne bloczki. Wykorzystywane w jubilerstwie jako czarny kamień ozdobny oraz kamień probierczy. W ciemnych łupkach ilastych można znaleźć skamieniałości graptolitów (cienkie paseczki o ząbkowanych brzegach). Wyjątkowość tego miejsca polega na tym, że na tak krótkim odcinku występują skały należące do trzech okresów dziejów Ziemi: górnego ordowiku, syluru i dolnego dewonu, które obejmują przedział czasowy 450–400 mln lat.
5. Przełęcz Wilcza
Szerokie siodło 532 m n.p.m. w Grzbiecie Zachodnim. Prowadzi przez nią droga lokalna łącząca Budzów z Wojborzem i dalej z Bardem. Węzeł szlaków pieszych (niebieski i żółty) i rowerowych. Przez przełęcz w czasie zlodowacenia środkowopolskiego wtargnął do Kotliny Kłodzkiej lodowiec. Jego ślady są eratyki rozsiane w okolicznych dolinkach.
6. Wilczak
Szczyt (637 m n.p.m.) w kształcie zwornika w środkowej części Grzbietu Zachodniego. W okresie zlodowacenia stanowił nunatak wystający ponad lądolodem. Porosnięty lasem świerkowo-bukowym. Prowadzi przez niego niebieski szlak E3 na odcinku ze Srebrnej Góry do Barda. Ograniczony (zalesiony) punkt widokowy.
7. Rzeźba Diany
Marmurowy pomnik rzymskiej bogini łowów, należący do koła myśliwskiego „Diana” w Nowej Rudzie. Zakupiony i posadowiony w 2016 r. z okazji 70-lecia koła. Usytuowany przy zbiegu 5 leśnych dróg (pod Grodziskiem), przy czerwonym szlaku między Srebrną Górą a Czerńczycami. Miejsce tradycyjnie nazywa się przy czterech lipach. Dziś stoją tam trzy drzewa. Nieopodal zadaszona wiata myśliwska z możliwością zrobienia ogniska.
8. Kortunał (676 m n.p.m.)
Najwyższy wierzchołek Grzbietu Zachodniego. Przed II wojną światową obowiązkowy cel wycieczek w tej części Gór Bardzkich. Miejsce tragicznego wybuchu działa 26 XI 1869 r. Zginęło 4 kanonierów. Eksplozja rozrzuciła kamienie ze szczytu w promieniu kilkudziesięciu metrów. Niektórzy turyści obecnie wnoszą kamienie zbierane po drodze, usypując na górze kopiec. Panorama w kierunku Gór Sowich.
9. Słup
Dzisiaj zalesiony szczyt (667 m n.p.m.), inna nazwa Paszkowa. Przed II wojną światową ważny cel wycieczek. Na wierzchołku pozostałości fortu kamienno-ziemnego z 1790 r. wybudowanego pod nadzorem mjr. B. von Raucha. Zadaniem fortu była ochrona granic łączącej twierdze w Kłodzku i w Srebrnej Górze. Na spłaszczeniu wierzchołka geodezyjny znak pomiarowy nr 7389.
10. Ostoja Sztuki, Forest Hub
Dawna leśniczówka Wilcza. Obecnie własność znanej stylistki, Igi Włup. Budynek z 1870 r., usytuowany u zbiegu potoków Wilcza i Piekiełko. Od paru lat miejsce imprez kulturalnych np. Jare Gody (powitanie wiosny), Noc Hupały (początek lata).
11. Aleja daglezjowa pod Sitarzem
Liczna grupa (włączając również drzewa na zboczach) daglezji zielonych. To obcy gatunek sprowadzony w XIX w. z Ameryki Płn. ale uważany za zadomowiony i nieinwazyjny. Daglezje są najwyżej rosnącymi drzewami w Polsce. Rodzą charakterystyczne małe szyszki. Roztarte igły wydzielają miły, cytrynowy aromat. W Górach Bardzkich występują bardzo często.
12. Figura św. Mikołaja
Rzeźba w centrum Mikołajowa, wykonana z drewna lipowego przez Bogusława Bednarczyka z Niemczy w roku 2010. Czas spowodował pionowe pęknięcie figury. Staraniem mieszkańców wsi poddano ją renowacji w roku 2023 r.
13. Rezerwat Cisowa Góra
Najstarszy rezerwat w Sudetach, jeden z 33 powołanych w Polsce dla ochrony gatunkowej cisa. Jest położony w Zachodnim Grzbiecie, obejmuje swoimi granicami fragment doliny Studwi oraz Górę Buczek. Utworzony w 1953 r. na powierzchni 18,93 ha. Niemal wszystkie pnie drzew otoczone są siatką ochronną.
14. Rezerwat Cisy
Drugi położony w niedalekiej odległości rezerwat ochrony cisów. Urokliwy, usytuowany na odludziu, na stromych zboczach Brzeźnickiej Góry i Leszka. Podobnie bogaty przyrodniczo teren z licznymi rzadkimi i chronionymi gatunkami roślin. Utworzony w 1954 r. na powierzchni 19,58 ha.
15. Kamienny (pokutny) krzyż w Potworowie
Jeden z przykładów tzw. krzyży pokutnych, będących wyrazem średniowiecznego prawa. Wykuty w piaskowcu stoi przy posesji nr 51. Miejscowość najpewniej o rodowodzie słowiańskim (Poturowo, Podvorovo) lokowana w 1260 r. Leżąca wzdłuż potoku Mszaniec. W sąsiednich wsiach (Brzeźnica, Dzbanów, Laskówka) kamienne krzyże także obecne.
16. Wzgórze Różańcowe
Ciąg 15 kaplic różańcowych (3 niewybudowane) w Bardzie wzniesionych w l. 1905–1990 przez redemptorystów. Każda w innym stylu architektonicznym. Wszystkie otwierane kluczem pobieranym w klasztorze. Na szczycie wzgórza scena ukrzyżowania – Chrystus i dwóch łotrów; grupa rzeźb na wolnym powietrzu.
17. Miejsce hrabiowskie
Niem. nazwa Grafensitz. Grzęda skalna nad Nysą Kłodzką, na stromym zboczu poniżej ulicy Polnej w Bardzie, dający szeroką panoramę. Inicjatorką jego powstania w II poł. XIX w. była hrabianka Anna Deym z arystokratycznego rodu Schlabrendorfów, właścicielka dóbr okolicznych. Poniżej tablicy informacyjnej, półka skalna, na której stare (i nowsze) wydrapki m.in. jeleń, motywy kwiatowe, daty, inicjały.
18. Kamienny most w Bardzie
Ułatwiał przeprawę przez Nysę między Śląskiem a ziemią kłodzką i dalej Czechami. Najstarsza znana data związana z mostem 1589 r. widnieje na jednym z filarów. Wówczas ukończono budowę z wykorzystaniem piaskowca. Z czasem stał się za wąski. Toteż w 1909 r. poszerzono go do rozmiarów znanych dzisiaj. Wysadzony przez wycofujących się Niemców w ostatnich dniach II wojny. Odbudowany w 1950 r.
19. Fabryka Pierników Magdaleny Topolanek
Bardo, Rynek 4.
Tradycja bardzkich pierników sięga co najmniej 1650 roku. Przed II wojną słynęły w całych Niemczech i za granicą. Od 1 sierpnia 2020 r. w historycznej firmie mistrza Maxa Prause znów unosi się zapach pierników. Polska firma ożywia legendę, odtwarza dawne receptury, opracowuje nowe autorskie smaki. Zaprasza do piernikowej kawiarni, na warsztaty i do zakupów wysyłkowych.
20. Stanice wodne
Na Nysie Kłodzkiej w Bardzie. Należą do dwóch firm (Ski-Raft oraz Rafting) organizujących spływy pontonami/kajakami z górnego biegu rzeki. Trasa wiedzie przez najpiękniejszą część rzeki z pięcioma zakolami, wznoszącymi się nad korytem stokami górskimi.
21. Elektrownia wodna w Opolnicy
W granicy Gór Bardzkich na Nysie Kłodzkiej utworzono 3 elektrownie. Opolnicka usytuowana jest w biegu rzeki, wybudowana obok zbiornika wodnego o pow. 100 ha w Chwalisławiu. W 1924 r. a burzliwym hrabiom Otto von Schwebach w 1917 r. została zniszczona. Po powodzi w 1997 r. ponownie zalana. Po 2020 r. wyremontowana.
22. Kamień Brygidy
Eratyk z czerwonego granitu skandynawskiego przyniesiony przez lądolód w dolinie Węglówki. W średniowieczu pełnił funkcję kamienia granicznego między dobrami cystersów z Kamieńca a dobrami kłodzkimi. W górnej części kamienia wykuty znak graniczny z krzyżem.
23. Najwyższe drzewo w Polsce – Daglezja zielona o imieniu Helena
Pomnik przyrody (2022 r.), liczy ok. 120 lat, rośnie w pobliżu kościoła św. Anny. Wysokość 59,4 m. Dolina Węglówki, w której rośnie daglezja, jest prawdziwą oazą gigantycznych drzew.
24. Świerk pospolity o imieniu Antoni
Jego wskaźniki obwodu pnia 397 cm, wysokość 55,07 m. Helena i Antoni rosną w odległości ok. 600 m od siebie, na stromych zboczach potoku po prawej stronie drogi, nad strumieniem. Niestety świerk umiera, ale – jak zapewniają leśnicy – nie zostanie ścięty.
25. Piękny Widok
Znajdujący się na północnym zboczu Brony, powyżej dawnego klasztoru ss. Urszulanek. W 1884 r. urządzono punkt widokowy o niemieckiej nazwie Schöne Aussicht, jako fragment zagospodarowania parku leśnego. Był obok Kalwarii najczęstszym celem wycieczek w okolice Barda. Do dziś pozostał atrakcyjnym punktem widokowym na miasto oraz fragment Przedgórza Sudeckiego.
26. Ruiny zamku
Na północno-zachodnim zboczu Kalwarii. Najpewniej z czasów panowania biskupa jaworsko-świdnickiego XIV w., zastępujący zamek, z osobną wieżą, został zniszczony pod koniec XIII w. Zamek pełnił funkcję strażnicy szlaku handlowego przez Nysę Kłodzką oraz prawdopodobnie wydobywano tu m.in. ołów i miedź.
27. Obryw skalny
Osuwisko na północno-zachodnim zboczu Kalwarii. Powstało w 1958 r. na skutek osłabienia się skał w korycie Nysy Kłodzkiej ogromnej masy zbocza, wcześniej podmytego przez wodę. Powyżej skalistego urwiska znajduje się doskonały punkt widokowy. Obryw jest cennym przyrodniczo miejscem z wieloma rzadkimi lub chronionymi gatunkami roślin, grzybów i zwierząt.
28. Kalwaria
Inna nazwa Bardzka Góra, szczyt (593 m n.p.m.) nad Bardem. Zbocza opatają liczne drogi leśne oraz ścieżki pielgrzymkowe związane z kultowym charakterem miejsca. W 1619 r. stanęła tu kaplica górska. Krótko istniała pustelnia. Do kaplicy pielgrzymi przybywali trzema historycznymi drogami. Do dziś zachowały się droga biała zwana niemiecką (niebieski szlak z Barda) oraz droga polska (zielony szlak z Janowca).
29. Pracownia Ceramiczna Janowczarnia
Prowadzona przez Aleksandrę Spławińską w Janowcu nr 31. Została powołana do życia w 2017 r. Założycielka przybyła w Góry Bardzkie znad morza i właśnie tutaj odnalazła swoje artystyczne Miejsce na Ziemi. Janowczarnia to nie tylko zakład, w którym Pani Ola realizuje swoje rękodzielnicze pomysły, ale też miejsce spotkań, warsztatów ceramicznych oraz sposób na arteterapeutyczne działania wspierające osoby w kryzysie psychicznym. Ola Spławińska w swojej stylistyce sięga do pradawnych korzeni, lepiąc z gliny, wyłącznie rękoma i przy użyciu najprostszych narzędzi.
30. Dawna kopalnia ałunu
Usytuowana nad Nysą Kłodzką w Janowcu, relikt XIV-wiecznego górnictwa. Były to dwie sztolnie wydrążone w skałach. Wydobywano tu ałun i rudę ołowiu. W 2012 r. pod kierunkiem Michała Stysza przeprowadzono wstępne badania wyrobiska oraz kompleksowe badania archiwalne i terenowe obszaru. Prace badawcze potwierdziły dawne wydobywanie ałunu.
31. Stacja X polskiej drogi krzyżowej
Długości ok. 2 km (całość) między Janowcem a Kalwarią, na zboczach Koguciej Ostrogi. Stacje postawiono w XIX w., jako budulca używając piaskowca, obrazy są malowane na blasze. Po latach zapomnienia, w niedawnym czasie stacje zostały odnowione.
32. Wysoki Kamień
Owiany stosunkowo nową legendą szczyt (513 m n.p.m.) nad Laskówką. Wzniesienie wieńczy samotna skała. Można odczytać współczesne napisy (bardzo czytelne). Widać też wyryty niemiecki napis. Do podnóża góry wiedzie wygodna leśna droga odbiegająca od szosy Laskówka–Wojciechowice. Szczyt porasta las mieszany. Widać ślady pożaru sprzed lat.
33. Kolumna maryjna w Laskówce
Stojąca poza wsią, prawdopodobnie na dawnym grodzisku, na łące pomiędzy Wilczą, Grodową Górą a Wysokim Kamieniem, przy drodze z Janowca do Laskówki. Pochodzi z 1719 r. Wybudowana przez właściciela pól Klappera. Przykład jednej z kilku w Górach Bardzkich kapliczek słupowych z XVII w., stawianych w czasach kontrreformacji. Trzon kolumny, lekko wypukły, wieńczy skrzynka z daszkiem, a w niej figurka Marii.
34. Szeroka
Najwyższa kulminacja (766 m n.p.m.) Gór Bardzkich, bez wyraźnego zaznaczonego wierzchołka. Na szczycie znajduje się trwały znak geodezyjny. Zbocza północno-wschodnie opadają stromo w kierunku podnóża od Kłodzkiej Góry. Wierzchołek porośnięty lasem z przewagą buka. Jakieś zapaleniec wniósł i zamontował stary talerz tv satelitarny.
35. Kłodzka Góra
Do niedawna uchodząca za najwyższy szczyt pasma (757 m n.p.m.). Tworzy zwornik z najdłuższym ramieniem przez Jedlak i Kostrzę sięgającym Kotliny Kłodzkiej. W 2020 r. stanęła tu ponad 30-metrowa wieża widokowa, gwarantująca tu ponad 30-metrową wieżę widokową, zaprojektowaną przez Andrzeja Kocińskiego. Obok wieży zadaszona wiata. Także obelisk poświęcony kłodzkiemu przewodnikowi Władysławowi Biskupowi.
36. Słupki graniczne
Przetrwały głównie między przełęczami Łaszczową i Kłodzką. W partii grzbietowej Gór Bardzkich spotyka się szereg słupków granicznych z piaskowca, z krzyżykiem na górnej powierzchni. Wyznaczały zasięg dóbr cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego. Datowane na XVIII w. Przy niebieskim szlaku m.in. słupek z monogramami: T.A.C. oraz B.P./K./1746 oznaczający opata Tobiasza Stusche oraz właściciela Wojciechowic. W pobliżu Gajnika uszkodzony słupek trójgraniczny. Bliżej Przełęczy Kłodzkiej znajdują się słupki rozgraniczające dobra kamienieckie od właścicieli Podzamka: TAC/1755 oraz CVCN/N/1755.
37. Zajazd Kukulka
Hotel górski na zachodnim zboczu Kostry na wys. 440 m n.p.m. Pierwotnie schronisko turystyczne Schneiderbaude wzniesione w 1914r. przez Josefa Schneidera. Obecny budynek z 1938 r. postawiony przez syna, Alfonsa. Po II wojnie funkcjonowało jako zajazd Kukulka. Parę lat temu nowi właściciele, w nawiązaniu do przedwojennego mianowania, nazwali obiekt „Dom Krawca”. Doskonały punkt widokowy na Kłodzko i okolice.
38. Szyndzielnia
Niewielkie wzniesienie nad Kłodzkiem (431 m n.p.m.), na wschód od Wojciechowic. Przebiega tędy żółty szlak w kierunku Kłodzkiej Góry. Na wierzchołku nieczynna, częściowo uszkodzona wieża o kształcie cylindrycznym, z cegły, wys. ok. 20 m. Niejasne są okoliczności jej powstania i przeznaczenia. Plany postawienia zarówno schroniska, jak i wieży widokowej miało Kłodzkie Towarzystwo Górskie (GGV), ale nie doszło do realizacji żadnej inwestycji. Być może jej budowanie ma związek z usytuowanym poniżej poligonem wojskowym.
39. Mariańska Górka
Niewielki wierzchołek nad Wojciechowicami (365 m n.p.m.), inna nazwa Wzgórze Marii. Na pocz. XVIII w. stanęła tu kaplica, później 2-krotnie rozbudowywana oraz remontowana. Pod koniec XVIII w. doprowadzono do niej murowane stacje drogi krzyżowej. Dziś to współczesna grafika z końca XIX w. pochodzi kolumna maryjna. Za kaplicą jeszcze barokowa figura anioła z piaskowca z monogramem FD (prawdopodobnie inicjały rzeźbiarza). Stała tu niegdyś pustelnia, której najbardziej znanym gospodarzem był Johannes Treutler, osiadły tu w 1846 r. Zasłynął wytwarzaniem i sprzedażą medykamentu ziołowego o nazwie balsam jerozolimski.
40. Fort Owcza Góra
W granicach Kłodzka. W 1743 r. holenderski inżynier Gerhard C. von Walrave rozpoczął budowę po drugiej stronie Nysy, naprzeciw Góry Fortecznej odrębnego dzieła obronnego, na planie gwiazdy. Większa część umocnień została wykonana z łamanego kamienia i cegły. Fort miał strzec drogi prowadzącej na Śląsk i był militarnym uzupełnieniem twierdzy kłodzkiej. Właściwie nieznany turystom, bez szlaków turystycznych, nieobecny w większości folderów i przewodników. W dalszym ciągu dobrze zachowane elementy fortyfikacyjne. Dzieje wojskowe twierdzy na Owczej Górze były w zasadzie takie same jak twierdzy głównej. Pod koniec II wojny światowej znajdowało się tutaj więzienie, a po wojnie magazyny. Jeszcze niedawno miało tutaj swoje siedziby kilka firm i hurtowni, obecnie jest niemal w całości opuszczone. Miasto zaplanowało tu inkubator przedsiębiorczości.
41. Pomnik poległych w I wojnie światowej w Wojciechowicach
Jeden z niewielu zachowanych, w prawie nienaruszonym stanie, pomników poświęconych żołnierzom poległym na frontach wielkiej wojny (1914–1918). Wykonany z piaskowca, w górnej części płaskorzeźba św. Jerzego walczącego ze smokiem. Poniżej ślady po skuciu napisu. Na bocznych ścianach 48 nazwisk mieszkańców dawnych Wojciechowic (Königshain) z datami śmierci. Z tyłu nazwisko wykonawcy postumentu – Franz Wagner. Usytuowany przy posesji nr 36.
42. Panorama Gór Bardzkich z ul. Widokowej w Dębowinie
Przedłużenie polnej drogi z Przełęczy Łaszczowej na Przełęcz Bardzką. Wiedzie tędy historyczna granica Śląska i Czech (tzw. Kłodzka Droga). Na początku (Przełęcz Bardzka) stoi barokowa kolumna maryjna z 1741 r. Z drogi rozciąga się rozległa panorama.
43. Kolejowa brama przejazdowa w Ścinawicy
Dawne torowisko prowadzone przez bramę przejazdową pod budynkiem nr 23 A. Niegdyś bocznica kolejowa z Gołogłów do papierni w Młynowie. Linia biegła przez podwórka domostw leżących przy wylocie na Młynów. Przejazd pod budynkiem był ewenementem w skali kraju. Do dziś widoczny w architekturze budynku oraz w śladach po podkładach kolejowych.
44. Dawna papiernia w Młynowie
Dawna papiernia powstała w 1895 r. Należała do największych i najnowocześniejszych w Sudetach. Przed II wojną światową jej widoki umieszczano na kartkach pocztowych. Potężne budynki papierni ciągną się wzdłuż Nysy Kłodzkiej, która zasilała fabrykę w wodę. W latach 90. XX w. zakład podupadł. Dzieła zniszczenia dokonała powódź 1997 r. W jednej części funkcjonuje elektrownia wodna, która ucierpiała także w ostatniej powodzi we wrześniu 2024 r.
45. Pałac w Ławicy
Wieś na prawym brzegu urwistej terasy Nysy Kłodzkiej, na pograniczu Gór Bardzkich i ziemi kłodzkiej. Najniżej jej położona osada. Neorenesansowy pałac, właściwie rządcówka z 1886 r., wybudowany przez ówczesnego właściciela Caefara Schöllera, znajduje się w centrum dawnego rozległego folwarku i parku. Rządcówka mieściła biura folwarku i mieszkania zarządców. Po II wojnie urządzono w niej ośrodek hodowlany. Pałac obecnie w rękach prywatnych, udostępniany jako hotel.
46. Kozie Chrzępty
Najwyższe wzniesienie Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, do niedawna nazwa: Brzeźnica. Obecnie Kozie Chrzępty wierzchołek zachodni i wschodni. Oba to jej samej wys. 493 m n.p.m.; znajdują się w odległości 230 m od siebie (N 50° 33.495’, E 16° 43.186’ oraz N 50° 33.475’, E 16° 43.374’). Niemiecka nazwa Harthe Berg. Wierzchołek wymieniony w słynnej księdze henrykowskiej z ok. 1270 r.
47. Forty ziemne
11 dawnych fortów ziemnych wybudowanych przez Prusaków dla ochrony twierdzy srebrnogórskiej w Masywie Brzeźnicy-Stróżnika-Bukowczyka. Największy – fort grochowski przy szlaku żółtym i zielonym. Parę lat temu oczyszczony z samosiewek.
48. Grochowiec (432 m n.p.m.)
Inna nazwa Grochowska Góra. Drugi wierzchołek Masywu Brzeźnicy/Grochowa. Niegdyś z wieżą triangulacyjną. Po tamtych czasach pozostał geodezyjny punkt pomiarowy. Poniżej dawne wyrobiska pokopalniane. Ważne miejsce akcji powieści A. Sapkowskiego „Narrenturm”.
49. Pomnik Müllera
W Masywie Grochowej, u zbiegu pięciu leśnych dróg. Pamiątkowy pomnik z piaskowca dawnego sołtysa Tarnawy, Józefa Müllera, z 1817 r. Zniszczony w latach 70. XX w. Odrestaurowany przez mieszkańców Grochowej w 2020 r.